در دنیای پزشکی، بهویژه در حوزه درمان دردهای مزمن، یافتن روشی که بتواند بدون نیاز به جراحیهای سنگین و با حداقل عوارض، آرامش را به بیماران بازگرداند، همواره یک چالش بزرگ بوده است. رادیوفرکوئنسی (Radiofrequency Ablation) به عنوان یک روش اینترونشنال درد (Interventional Pain Management)، پاسخی علمی و اثباتشده به این چالش است. این تکنیک پیشرفته که با استفاده از امواج رادیویی کار میکند، با هدف قرار دادن مستقیم عصبهای مسئول انتقال پیام درد، میتواند دورههای طولانیمدتی از تسکین درد را برای بیماران به ارمغان آورد. در این مقاله جامع، به شکلی دقیق و کاربردی با چیستی، کاربردها، مزایا، مراحل انجام و انواع مختلف این روش درمانی انقلابی آشنا خواهیم شد.
سفر علمی استفاده از جریان الکتریکی برای درمان درد به سال ۱۹۳۱ و درمان نورالژی تری ژمینال بازمیگردد. با گذشت زمان و پیشرفت تکنولوژی، در دهه ۱۹۷۰ میلادی، اسلاتر روشی اصلاحشده را معرفی کرد که بهجای استفاده پیوسته از امواج رادیویی، از پالسهای متناوب بهره میبرد. این روش که رادیوفرکوئنسی پالسی (Pulsed RF) نام گرفت، با ایجاد وقفه در انتشار انرژی، امکان خنکشدن بافت توسط جریان خون را فراهم میساخت و در نتیجه، موجب تعدیل فعالیت عصبی بدون آسیب حرارتی گسترده میشد.
سرانجام، در سال ۱۹۷۴، رادیوفرکوئنسی برای اولین بار به طور رسمی برای درمان درد به کار گرفته شد. کاربرد اولیه آن محدود به درمان دردهای ناشی از مفاصل فاست (Facet Joints) گردن و کمر بود. با معرفی کانولای جدید در سال ۱۹۸۱، پزشکان توانستند اندازه ضایعه ایجاد شده را با دقت بسیار بیشتری کنترل کنند. از آن زمان تاکنون، طیف وسیعی از دردهای مزمن با این روش به طور موفقیتآمیزی درمان شدهاند.
رادیوفرکوئنسی یک روش غیرتهاجمی (Minimally Invasive) است که در آن از انرژی امواج رادیویی با فرکانس بالا برای ایجاد یک ضایعه کنترلشده روی عصبهای خاصی که مسئول انتقال سیگنالهای درد به مغز هستند، استفاده میشود. درک مکانیزم آن ساده است:
یک سوزن بسیار باریک و ظریف (کانولا) که به یک دستگاه مولد امواج رادیویی متصل است، تحت هدایت تصاویر زنده فلوروسکوپی (Fluoroscopy) یا سونوگرافی، با دقت میلیمتری در مجاورت عصب هدف قرار میگیرد.
دستگاه، امواج رادیویی را از طریق نوک سوزن به بافت عصبی منتقل میکند.
این امواج با ایجاد اصطکاک مولکولی، حرارت بسیار کنترلشدهای (معمولاً بین ۶۰ تا ۹۰ درجه سانتیگراد) تولید میکنند.
این حرارت به طور انتخابی فیبرهای عصبی حامل پیام درد را «قطع» میکند، در حالی که به ساختارهای عصبی مجاور مانند اعصاب حرکتی آسیب جدی نمیرساند.
نتیجه این فرآیند، ایجاد یک «بلوک عصبی» موقت است که مسیر درد را مسدود کرده و به بیمار اجازه میدهد ماهها یا حتی سالها از شر درد رها شده و به زندگی عادی بازگردد.
بلوک عصبی با رادیوفرکوئنسی عموماً برای بیمارانی در نظر گرفته میشود که به درمانهای محافظهکارانه مانند فیزیوتراپی، داروهای مسکن و ضدالتهاب و حتی تزریقات ساده استروئیدی پاسخ مناسبی ندادهاند. همچنین، این روش میتواند گزینهای برای افرادی باشد که به دلایل مختلف کاندیدای مناسبی برای جراحیهای باز نیستند.
عدم پاسخ به درمانهای محافظهکارانه و سببشناسانه.
نداشتن مشکلات روانی جدی یا وابستگی به مواد مخدر.
پاسخ مثبت و قابل توجه به بلوک عصبی تشخیصی (Diagnostic Nerve Block) که صحت منبع درد را تأیید میکند.
مهمترین موارد کاربرد رادیوفرکوئنسی عبارتند از:
دردهای ستون فقرات: درد ناشی از آرتروز یا آسیب مفاصل فاست گردنی، توراسیک (قفسه سینه) و کمری.
درد مفصل ساکروایلیاک (SI): درد در پایین کمر و باسن.
نورالژی اکسیپیتال: سردردهای شدید در پشت سر.
درد عصب سه قلوی صورت (نورالژی تری ژمینال).
سندرم درد منطقهای پیچیده (CRPS/RSD).
درد دنبالچه (کوکسیدینی).
دردهای لگنی و شکمی مزمن.
دردهای مفصلی محیطی مانند زانو (عصب ژنیکولار) و شانه.
در عمل، دو مدل اصلی از رادیوفرکوئنسی در کلینیکهای درد مورد استفاده قرار میگیرد:
این روش سنتیتر، با ایجاد حرارت نسبتاً بالا (حدود ۸۰-۹۰ درجه سانتیگراد) به طور موقت رشتههای عصبی را تخریب میکند. این عمل نوروتومی (Neurotomy) نامیده میشود. اثر این روش معمولاً بین ۶ ماه تا ۲ سال باقی میماند و در این مدت، عصب فرصت دارد تا به تدریج ترمیم شود. این روش برای دردهای مفاصل فاست و ساکروایلیاک بسیار رایج و مؤثر است.
این روش مدرنتر و ظریفتر است. در این تکنیک، امواج رادیویی به صورت پالسهای کوتاه و متناوب ارسال میشوند. این کار باعث میشود دمای بافت از یک حد بحرانی (معمولاً ۴۲ درجه سانتیگراد) بالاتر نرود و در نتیجه، آسیب ساختاری قابل توجهی به عصب وارد نشود. مکانیزم دقیق اثر آن کاملاً شناخته شده نیست اما به نظر میرسد با ایجاد یک میدان الکتریکی قوی، باعث تعدیل و تغییر در انتقال سیگنالهای درد میشود. از آنجا که بافت عصبی تخریب نمیشود، رادیوفرکوئنسی پالسی برای درمان اعصاب حساستر مانند گانگلیون ریشه پشتی (DRG) یا اعصاب نزدیک به نخاع ایدهآل است.
آگاهی از فرآیند کار میتواند استرس بیمار را به شدت کاهش دهد. این روش معمولاً به صورت سرپایی و در اتاق عمل ویژه مداخلات درد انجام میشود.
آمادهسازی: یک خط وریدی (IV Line) برای تزریق داروهای آرامبخش ملایم گذاشته میشود. بیمار به شکم یا پشت روی تخت دراز میکشد.
ضدعفونی و بیحسی موضعی: ناحیه مورد نظر به طور کامل ضدعفونی شده و با تزریق بیحسی موضعی، پوست ناحیه بیحس میشود. بیمار در حین عمل هوشیار است اما دردی احساس نمیکند.
هدایت سوزن: پزشک متخصص با استفاده از تصویربرداری زنده فلوروسکوپی، سوزن مخصوص را با دقت بسیار بالا به سمت عصب هدف هدایت میکند.
تست تحریک عصب: قبل از انجام ابلیشن، یک جریان الکتریکی بسیار ضعیف از طریق سوزن به عصب فرستاده میشود. این تست دو هدف دارد:
اطمینان از قرارگیری صحیح سوزن (باید احساس گزگز یا تکانی خفیف در ناحیه درد ایجاد کند).
اطمینان از فاصله ایمن از اعصاب حرکتی (نباید انقباض عضلانی قوی ایجاد شود).
تزریق بیحسی و انجام ابلیشن: پس از اطمینان از موقعیت صحیح، مقدار کمی داروی بیحسی قوی تزریق شده و بلافاصله پس از آن، امواج رادیویی برای ایجاد ضایعه عصبی فعال میشوند. این مرحله ممکن است چند دقیقه طول بکشد.
پایان کار: سوزن خارج شده و روی ناحیه پانسمان کوچکی گذاشته میشود.
کل این پروسیجر بین ۳۰ تا ۹۰ دقیقه زمان میبرد و بیمار معمولاً کمتر از ۶ ساعت پس از عمل مرخص میشود.
بیشتر بخوانید: آندوسکوپی دیسک کمر
در ۲۴ ساعت اول از رانندگی و انجام فعالیتهای پرخطر که نیاز به دقت و تمرکز بالا دارند، خودداری کنید.
ممکن است تا چند روز در محل تزریق احساس کوفتگی یا درد خفیفی داشته باشید که با مسکنهای ساده قابل کنترل است.
فعالیتهای سبک را از فردای عمل میتوانید از سر بگیرید، اما از بلند کردن اجسام سنگین و چرخش ناگهانی کمر/گردن خودداری نمایید.
اثر کامل درمان معمولاً ۲ تا ۳ هفته پس از عمل ظاهر میشود، چرا که تورم موضعی ناشی از پروسیجر باید کاهش یابد.
غیرتهاجمی: نیاز به برش جراحی بزرگ و بستری طولانیمدت ندارد.
بیخطر و مؤثر: سالها سابقه استفاده موفقیتآمیز در سراسر جهان.
دوره بهبودی کوتاه: بازگشت سریع به زندگی عادی.
تسکین طولانیمدت درد: اثر آن به مراتب طولانیتر از تزریقات استروئیدی است.
کاهش وابستگی به دارو: با کنترل درد، نیاز به مصرف مسکنهای قوی کاهش مییابد.
درد، کبودی یا عفونت در محل ورود سوزن.
بیحسی موقت یا احساس سوزش در ناحیه تحت درمان (که معمولاً خودبهخود برطرف میشود).
عوارض بسیار نادر عصبی که با انتخاب صحیح بیمار و مهارت پزشک، احتمال آن به حداقل میرسد.
تزریق اپیدورال/بلوک عصبی: معمولاً حاوی داروهای استروئیدی و بیحسی هستند که اثر آنها موقت (چند هفته تا چند ماه) است و هدف، کاهش التهاب و درد در کوتاهمدت است.
رادیوفرکوئنسی: این روش به طور مستقیم رشتههای عصبی مسئول درد را “قطع” میکند و در نتیجه اثر آن طولانیمدت (معمولاً ۶ ماه تا ۲ سال) است. رادیوفرکوئنسی اغلب زمانی توصیه میشود که تزریقات موقت، پاسخ مثبت اما کوتاهی دادهاند.
همانطور که در این مقاله خواندیم، رادیوفرکوئنسی (RF) یک پیشرفت شگفتانگیز در حوزه مدیریت و درمان دردهای مزمن است. این روش با ارائه تسکینی طولانیمدت، بدون نیاز به بستری و با کمترین عوارض، به هزاران نفر کمک کرده تا بار سنگین درد را از دوش برداشته و به زندگی فعال و باکیفیت خود بازگردند. موفقیت این روش اما، به سه عامل کلیدی بستگی دارد: تشخیص صحیح منبع درد، انتخاب روش مناسب (پالسی یا حرارتی) و از همه مهمتر، مهارت و تجربه پزشک متخصصی که این پروسیجر حساس را انجام میدهد.
دکتر سیامک مرادی، فوق تخصص درد
با سالها تجربه تخصصی در زمینه تشخیص و درمان انواع دردهای حاد و مزمن، یکی از پیشگامان به کارگیری روشهای اینترونشنال پیشرفته از جمله رادیوفرکوئنسی در ایران هستند. ایشان با بهرهگیری از جدیدترین تکنولوژیها و با دقت و ظرافت بسیار، این روش را برای بیماران مبتلا به دردهای ستون فقرات، مفاصل و اعصاب محیطی انجام میدهند تا مطمئنترین و مؤثرترین نتیجه ممکن حاصل شود.
اگر شما یا عزیزانتان از دردی مزمن رنج میبرید که پاسخ مناسبی به درمانهای معمول نداده است، همین امروز گام اول را برای یک زندگی بدون درد بردارید.
👉 برای دریافت مشاوره تخصصی و تعیین نوبت با دکتر سیامک مرادی، روی لینک زیر کلیک کنید. ما اینجا هستیم تا به شما کمک کنیم.
عضو هیات مدیره انجمن درد ایران و عضو انجمن جهانی درد امریکا (IASP) می باشم. همچنین عضو کارگروه ستاد سلولهای بنیادی نهاد ریاست جمهوری نیز هستم. در حوزه های مختلف کنترل و درمان انواع دردهای بدن به بیماران و مراجعه کنندگان خدمات ارائه میکنم.