نورالژی عصب سه قلو یا پیدرد سهقلو (Trigeminal Neuralgia) یک بیماری مربوط به عصب سهقلو است. نورالژی عصب سه قلو سردردی حملهای، ناگهانی و برق آسا در قلمرو یک یا دو شاخهٔ عصب سه قلو در صورت میباشد.
این بیماری در اثر آسیب تدریجی عصب سه قلو به وجود میآید. این بیماری باعث درد شدید در چشمها، دندانها، فکها، پیشانی، بینی و غیره میشود.
این درد اغلب فقط در یک سمت صورت (چپ یا راست) اتفاق میافتاد. این بیماری از شدیدترین دردهای شناخته شده توسط بشر است.
عصب سه قلو مانند غده از قسمت جانبی مغز بیرون زده که به آن (گانگلیون) سهقلو نیز میگویند.
3 شاخه عصبی که از این عصب ناشی میشوند شامل:
درد عصب سه قلو در یک درصد از بیماران ام اس وجود دارد که اغلب طی دوره بیماری ظاهر میشود. وارد آمدن فشار بر اعصاب از طریق عروق خونی، تحریک طولانی مدت عصب سه قلو و تغییرات دژنراتیو عقده گاسر، فشار عروقی ناشی از قوس آئورت و اختلال در ریشههای عصبی از علل ایجاد درد عصب سه قلو است.
زنان اغلب سه برابر بیشتر از مردان به این بیماری مبتلا میشوند.
احساس درد شدید و مکرر در یک قسمت از صورت همراه با سوزش که به طور معمول با لمس و ضربه زدن به صورت، مسواک کردن، اصلاح کردن، قرارگیری در معرض باد و جویدن، ظاهر میشود که این حملات ممکن است چندین بار در طول روز رخ دهند.
درد عصب سه قلو اغلب با دردهای میگرنی و دندان درد اشتباه گرفته میشود. سر دردهای خوشهای میتواند با دلایل ناراحتی گوش میانی، ناراحتی سینوسها، دردهای فک فوقانی و پیشانی، آپسه، عفونتها و پوسیدگی دندان نشان دهد.
همچنین بیماری ام اس و تومور مغزی نیز میتواند مشخصه درد صورت باشد. بنابراین با مراجعه به متخصصان و با معاینه و دریافت شرح حال از طریق عکسبرداری و ام آر آی میتوان به تشخیص صحیح بیماری رسید.
سر درد عصب سه قلو با انقباض غیر ارادی عضلات صورت منجر به بسته شدن ناگهانی چشم و کشیده شدن دهان میشود که ممکن است نوعی تیک دردناک برای فرد ایجاد شود، ممانعتی برای انجام فعالیتهای روزانه در این گونه بیماران وجود ندارد، اما تا حد امکان باید از قرارگیری در معرض باد (سرد و گرم) خودداری کنند.
با وجود اینکه این بیماری به طور ناگهانی ایجاد میشود در 80 درصد موارد میتوان با کاهش میزان هر گونه فشار عصبی، عدم قرار گرفتن در معرض باد مستقیم (سرد و گرم)، پرهیز از تحریک صورت، دارو درمانی و اقدامات تهاجمی و غیرتهاجمی درد حاصل از این بیماری را کنترل کرد.
علت درد عصب سه قلو همواره مشخص نیست. با این حال به نظر میرسد که علت درد عصب سه قلوی بسیاری از بیماران تحریک شدن عصب سه قلو، به ویژه در ناحیهی عمیقی درون جمجمه باشد که ریشه عصب در آنجا قرار دارد.
در اکثر موارد فشار آوردن یک رگ خونی غیر عادی به عصب علت تحریک است. گاهی اوقات نیز وجود تومور در مغز یا عصبها علت تحریک شدن عصب است. نوع نادری از سکته مغزی نیز میتواند علت درد عصب سه قلو باشد.
به علاوه بیش از 80 درصد بیماران مبتلا به ام اس در نهایت به دلیل آسیب عصبی ناشی از این بیماری به درد عصب سه قلو دچار میشوند.
درد عصب سه قلو در میان خانمها اندکی شایعتر است، شیوع بالاتر درد عصب سه قلو در میان خانمها به این دلیل است که این بیماری عموماً سالمندان را درگیر میکند و خانمها معمولاً طول عمر بیشتری دارند. نخستین حمله درد صورت معمولاً در بازه سنی 50 – 70 سال رخ میدهد.
هر چند نوزادان، کودکان و جوانان نیز به درد عصب سه قلو مبتلا میشوند، این عارضه به ندرت در افراد زیر 40 سال مشاهده میشود. علت اصلی ابتلا به نورالژی تری ژمینال فشار بسیار زیادی است که به یکی از عصبهای صورت وارد میشود.
این اختلال عصبی میتواند پیامد یکی از عاملهای زیر باشد:
بیشتر بخوانید: درد صورت، انواع آن و درمان های آن چگونه است ؟
پزشکان به طور عمده نورالژی سه قلو را بر اساس توصیف بیمار از درد تشخیص میدهد، به این صورت که:
روش درمانی مناسب برای نورالژی عصب سه قلو، به علت ایجاد بیماری و شدت علائم بستگی دارد. در مراحل اولیه معمولاً از دارودرمانی برای کنترل درد استفاده میشود، اما در موارد مقاوم یا پیشرفته، گزینههای کمتهاجمی و جراحی نیز به کار گرفته میشوند.
داروها نقش کلیدی در کاهش درد و تعداد حملات دارند. معمولاً اولین انتخاب پزشک، داروهای ضد صرع هستند که سیگنالهای عصبی غیر طبیعی را مسدود میکنند. علاوه بر این، داروهای کمکی مانند شلکنندههای عضلانی و ضد افسردگیهای سهحلقهای نیز تجویز میشوند.
معروفترین داروهای مورد استفاده عبارتند از:
کاربامازپین (Carbamazepine)
اگزکاربازپین (Trileptal)
لاموتریژین (Lamictal)
گاباپنتین (Neurontin)
فنیتوئین (Dilantin)
کلونازپام (Klonopin)
همچنین برای بیمارانی که دچار اسپاسم شدید صورت هستند، داروهای شلکننده عضلانی مانند باکلوفن نیز تجویز میشود.
اگر پاسخ به داروها کافی نباشد، از روشهای کمتهاجمی مانند رادیوفرکوئنسی (RF) و ریزولیز (Rhizolysis) استفاده میشود.
رادیوفرکوئنسی: در این روش، سوزن مخصوصی به عصب سهقلو هدایت شده و امواج رادیویی به عصب منتقل میشود تا انتقال سیگنالهای درد متوقف یا کاهش یابد. اثر این روش معمولاً بین ۳ تا ۴ سال باقی میماند.
ریزولیز: در این تکنیک، عصب با استفاده از گرما، تزریق گلیسرول یا فشردهسازی توسط بالون به طور موقت غیرفعال میشود. بیش از ۹۹٪ بیماران بلافاصله پس از عمل تسکین درد را تجربه میکنند، اما احتمال عود بیماری در ۲۵ تا ۵۰ درصد افراد طی چند سال آینده وجود دارد.
در مواردی که درد به درمانهای دارویی و کمتهاجمی پاسخ ندهد، جراحی توصیه میشود.
انواع جراحیهای رایج عبارتند از:
کاهش فشار عروق (MVD): جا به جایی رگهای خونی که به عصب فشار وارد میکنند.
رادیوجراحی استریوتاکتیک (چاقوی گاما): تابش پرتو متمرکز بدون برش جراحی.
فشردهسازی با بالون
تزریق گلیسرول
برش عصب
تمامی این روشها ممکن است با عوارضی مانند بیحسی موقت یا دائمی صورت همراه باشند. همچنین احتمال بازگشت درد در بلندمدت وجود دارد. پزشک متخصص با توجه به شرایط شما، مناسبترین گزینه را پیشنهاد خواهد داد.
هر یک از روشهای درمانی، مزایا و معایب خاص خود را دارند. انتخاب بهترین راهکار، پس از ارزیابی کامل شرایط بیمار و با نظر متخصص درد یا جراح اعصاب انجام میشود.
بررسی و شناخت وضعیت عصبی پس از عمل جراحی در جهت ارزیابی نقایص حسی و حرکتی صورت که می توانند توسط هر یک از سه شاخه ی عصب سه قلو پدید آیند، انجام می گیرد.
اگر جراحی منجر به بروز نقایص حسی در نیمه مبتلای صورت شده است، باید به بیمار آموزش داد تا از مالیدن و تحریک چشم خود اجتناب نماید، چون در اثر این آسیب دیدگی، دیگر درد احساس نخواهد شد.
چشم ها نیز از نظر وجود قرمزی یا تحریک شدگی مورد بررسی قرار می گیرند. برای چشم آسیب دیده می توان از اشک مصنوعی استفاده کرد تا از خشکی آن جلوگیری گردد.
به بیمار تذکر داده می شود تا با نیمه ی آسیب دیده دهان تا زمانی که حالت بی حسی کاهش نیافته، اقدام به جویدن ننماید. بیمار از نظر بروز هرگونه مشکلی در امر خوردن و بلع غذاها با قوام مختلف، به طور دقیق تحت نظر قرار می گیرد.
1. آیا نورالژی عصب سه قلو همان دندان درد یا میگرن است؟
خیر. اگرچه درد آن ممکن است شبیه به دندان درد یا سردردهای میگرنی احساس شود، اما نورالژی عصب سه قلو یک بیماری مستقل با علل و مکانیسمهای خاص خود است. تشخیص افتراقی دقیق توسط پزشک متخصص ضروری است.
2. آیا نورالژی عصب سه قلو خطرناک یا کشنده است؟
خیر. این بیماری به خودی خود کشنده نیست، اما به دلیل شدت درد و تاثیر منفی که بر کیفیت زندگی، تغذیه و سلامت روان میگذارد، یک بیماری ناتوانکننده محسوب میشود و نیاز به درمان جدی دارد.
3. رایجترین روش درمانی برای این بیماری چیست؟
درمان معمولاً با داروهای ضد تشنج مانند کاربامازپین آغاز میشود. اگر داروها موثر نباشند یا عوارض جانبی ایجاد کنند، روشهای کمتهاجمی مانند رادیوفرکوئنسی (RF) یا در موارد خاص، جراحیهایی مانند کاهش فشار عروق (MVD) مورد استفاده قرار میگیرند.
4. آیا بیماری عصب سه قلو قابل درمان قطعی است؟
بسیاری از بیماران با ترکیبی از داروها و روشهای موجود میتوانند درد خود را به خوبی کنترل کنند و دورههای بهبودی طولانیمدت داشته باشند. در برخی موارد، به ویژه پس از روشهای جراحی موفق، میتوان گفت درمان قطعی حاصل شده است.
5. محرکهای شایع شروع حمله درد چیست؟
محرکهای رایج شامل لمس صورت، مسواک زدن، اصلاح، جویدن، صحبت کردن، قرارگیری در معرض باد یا حتی خندیدن است. این محرکها معمولاً بسیار ملایم هستند اما دردی بسیار شدید را ایجاد میکنند.
1. آیا نورالژی عصب سه قلو همان دندان درد یا میگرن است؟
خیر. اگرچه درد آن ممکن است شبیه به دندان درد یا سردردهای میگرنی احساس شود، اما نورالژی عصب سه قلو یک بیماری مستقل با علل و مکانیسمهای خاص خود است. تشخیص افتراقی دقیق توسط پزشک متخصص ضروری است.
2. آیا نورالژی عصب سه قلو خطرناک یا کشنده است؟
خیر. این بیماری به خودی خود کشنده نیست، اما به دلیل شدت درد و تاثیر منفی که بر کیفیت زندگی، تغذیه و سلامت روان میگذارد، یک بیماری ناتوانکننده محسوب میشود و نیاز به درمان جدی دارد.
3. رایجترین روش درمانی برای این بیماری چیست؟
درمان معمولاً با داروهای ضد تشنج مانند کاربامازپین آغاز میشود. اگر داروها موثر نباشند یا عوارض جانبی ایجاد کنند، روشهای کمتهاجمی مانند رادیوفرکوئنسی (RF) یا در موارد خاص، جراحیهایی مانند کاهش فشار عروق (MVD) مورد استفاده قرار میگیرند.
4. آیا بیماری عصب سه قلو قابل درمان قطعی است؟
بسیاری از بیماران با ترکیبی از داروها و روشهای موجود میتوانند درد خود را به خوبی کنترل کنند و دورههای بهبودی طولانیمدت داشته باشند. در برخی موارد، به ویژه پس از روشهای جراحی موفق، میتوان گفت درمان قطعی حاصل شده است.
5. محرکهای شایع شروع حمله درد چیست؟
محرکهای رایج شامل لمس صورت، مسواک زدن، اصلاح، جویدن، صحبت کردن، قرارگیری در معرض باد یا حتی خندیدن است. این محرکها معمولاً بسیار ملایم هستند اما دردی بسیار شدید را ایجاد میکنند.
نورالژی عصب سه قلو اگرچه یکی از شدیدترین دردهای شناخته شده برای بشر است، اما به لطف پیشرفتهای پزشکی، امروزه روشهای درمانی موثری برای کنترل و مهار آن وجود دارد. از داروهای تخصصی گرفته تا روشهای کمتهاجمی پیشرفته مانند رادیوفرکوئنسی و در نهایت جراحیهای دقیق، هر کدام میتوانند بسته به شرایط بیمار، راهکاری برای بازگشت به زندگی عادی باشند. تشخیص به موقع و مراجعه به متخصصی مجرب، کلید درمان موفق این بیماری است.
دکتر سیامک مرادی، فوق تخصص درد
با سالها تجربه در زمینه تشخیص و درمان غیرتهاجمی و کمتهاجمی انواع سندرمهای درد مزمن از جمله نورالژی عصب سه قلو، آماده کمک به شما هستند. ایشان با بهرهگیری از جدیدترین متدهای روز دنیا، طرح درمانی شخصیسازی شدهای را برای هر بیمار ارائه میدهند تا شما نیز بتوانید بر این درد غلبه کرده و کیفیت زندگی خود را بازگردانید.
اگر شما یا عزیزانتان از دردهای شدید و تیرکشنده در صورت رنج میبرید، همین امروز برای دریافت نوبت آنلاین یا تلفنی اقدام کنید. تنها با یک کلیک، اولین گام را برای زندگی بدون درد بردارید.
[دریافت نوبت مشاوره با دکتر سیامک مرادی]
عضو هیات مدیره انجمن درد ایران و عضو انجمن جهانی درد امریکا (IASP) می باشم. همچنین عضو کارگروه ستاد سلولهای بنیادی نهاد ریاست جمهوری نیز هستم. در حوزه های مختلف کنترل و درمان انواع دردهای بدن به بیماران و مراجعه کنندگان خدمات ارائه میکنم.