سردرد میگرنی تنها یک سردرد ساده نیست؛ یک اختلال عصبی پیچیده با پایه ژنتیکی است که میلیونها نفر در سراسر جهان را تحت تأثیر قرار میدهد. بر خلاف سردردهای معمولی، میگرن یک بیماری ناتوانکننده است که میتواند زندگی روزمره فرد را به طور کامل متوقف کند. اگر شما یا یکی از عزیزانتان از این بیماری رنج میبرید، درک کامل علل، علائم و راههای مدیریت آن، اولین قدم برای بازگرداندن کنترل به زندگی است. این مقاله جامع، بر اساس آخرین یافتههای پزشکی، شما را از سردرگمی نجات داده و به تمام سوالاتتان درباره میگرن پاسخ میدهد.
برای درک بهتر میگرن، ضروری است که با انواع اصلی سردردها آشنا شویم. سردردها به دو دسته گسترده اولیه و ثانویه تقسیم میشوند. این طبقهبندی به تشخیص دقیقتر و در نتیجه، انتخاب راهکار درمانی مناسب کمک شایانی میکند.
در این نوع، خود سردرد، بیماری اصلی محسوب میشود و ناشی از یک مشکل پزشکی دیگر نیست. این دسته، شایعترین نوع سردردها هستند و معمولاً به دلیل فعال شدن غیرطبیعی ساختارهای حساس به درد در مغز ایجاد میشوند. مهمترین انواع سردردهای اولیه عبارتند از:
همانطور که مفصلاً توضیح داده شد، میگرن یک اختلال عصبی با درد ضرباندار است که اغلب با تهوع، حساسیت به نور و صدا همراه است.
این سردرد، شایعترین نوع سردرد در میان افراد است.
مشخصات درد: درد به صورت فشار ثابت و خفیف تا متوسط در دو طرف سر احساس میشود؛ مانند حس یک نوار تنگ دور پیشانی.
علائم: معمولاً با تهوع یا حساسیت به نور و صدا همراه نیست.
محرکها: استرس، اضطراب، وضعیت بد بدن (قوز کردن)، کمخوابی و خستگی.
این نوع سردرد، یکی از دردناکترین انواع سردرد است اما نسبت به دو نوع قبلی شیوع کمتری دارد.
مشخصات درد: درد بسیار شدید و سوزناک که به طور معمول اطراف یا پشت یک چشم متمرکز است.
الگو: این سردردها به صورت “دورهای” یا “خوشهای” رخ میدهند؛ یعنی فرد برای چند هفته یا چند ماه، روزانه یک تا چند حمله درد را تجربه میکند و سپس یک دوره بهبودی بدون درد دارد.
علائم همراه: در طرف affected سر، ممکن است علائمی مانند آبریزش بینی یا گرفتگی بینی، قرمزی و آبریزش چشم، افتادگی پلک یا بیقراری دیده شود.
این گروه شامل سردردهای کمشیوعتری مانند سردردهای ورزشی، سردردهای مرتبط با فعالیت جنسی و سردرد هیپنیک (که افراد مسن را در شب از خواب بیدار میکند) میشود.
این سردردها، نشانه یا علامتی از یک بیماری یا مشکل زمینهای دیگر در بدن هستند. شناسایی این سردردها بسیار حیاتی است، زیرا درمان آنها مستلزم پرداختن به علت اصلی است. نمونههایی از علل سردردهای ثانویه عبارتند از:
سردرد سینوسی: ناشی از التهاب و عفونت سینوسها
سردرد ناشی از عفونت: مانند مننژیت یا آنفولانزا
سردرد ناشی از فشار خون بسیار بالا
سردرد ناشی از ضربه به سر
سردرد ناشی از تومور مغزی (این مورد بسیار نادر است، اما بسیاری از افراد به اشتباه از آن هراس دارند)
سردرد ناشی از مشکلات عروقی مانند سکته مغزی
سردرد ناشی از مصرف بیش از حد دارو (Medication Overuse Headache): این نوع سردرد یک چرخه معیوب ایجاد میکند؛ یعنی مصرف مکرر و خودسرانه مسکنها برای درمان سردرد اولیه (مانند میگرن)، خود به عاملی برای ایجاد سردردهای مکرر و روزانه تبدیل میشود.
برخی از سردردها نیاز به مراجعه فوری به پزشک دارند. اگر سردرد شما با هر یک از علائم زیر همراه است، فوراً اقدام کنید:
سردرد ناگهانی و بسیار شدید که مانند “رعد و برق” است.
سردرد همراه با تب، سفتی گردن، گیجی، تشنج یا دوبینی.
سردرد پس از یک ضربه شدید به سر.
سردردی که در فردی با سابقه سرطان یا نقص سیستم ایمنی ایجاد شود.
تغییر ناگهانی در الگو، فرکانس یا شدت سردردهای همیشگی.
علائم میگرن بسیار گستردهتر از یک سردرد معمولی است و اغلب در چهار فاز مختلف رخ میدهند:
این علائم هشداردهنده، اغلب نادیده گرفته میشوند:
تغییرات خلق و خو (بدخلقی، افسردگی یا تحریکپذیری)
خمیازه کشیدن مکرر
احساس نیاز شدید به غذاهای شیرین
سفتی عضلات گردن
یبوست یا اسهال
افزایش ادرار
آئورا شامل اختلالات موقت عصبی است که معمولاً بین ۲۰ تا ۶۰ دقیقه طول میکشد:
اختلالات بینایی: دیدن نورهای چشمکزن، خطوط مواج، نقاط کور یا تاری دید
اختلالات حسی: احساس سوزن سوزن شدن یا بیحسی در یک طرف صورت یا دست
اختلالات کلامی: مشکل در پیدا کردن کلمات یا صحبت کردن
این مرحله اصلی و دردناک حمله است که ۴ تا ۷۲ ساعت ممکن است طول بکشد:
درد ضرباندار و کوبنده که معمولاً یک طرف سر را درگیر میکند (اما میتواند دوطرفه باشد)
حساسیت شدید به صدا، نور و حتی برخی بوها
حالت تهوع و استفراغ
تاری دید و سرگیجه
فرد به طور غریزی تمایل دارد با فشار دادن سر خود روی نقطه درد، آن را تسکین دهد.
بعد از فروکش کردن درد اصلی، فرد ممکن است برای ۲۴ ساعت آینده احساس:
خستگی مفرط و بیحالی
گیجی و کاهش تمرکز
احساس “خماری” و کسلی کند.
علت دقیق میگرن هنوز به طور کامل شناخته نشده است، اما ترکیبی از عوامل ژنتیکی و محیطی در بروز آن نقش دارند.
مطالعات روی دوقلوها نشان میدهد که تأثیر ژنتیک در ابتلا به میگرن بین ۳۴ تا ۵۱ درصد است. اگر یکی از والدین شما میگرن داشته باشد، شانس ابتلای شما به طور قابل توجهی افزایش مییابد. برخی از انواع نادر میگرن، مانند “میگرن نیمفلج خانوادگی”، به طور مستقیم از طریق ژنهای خاص به ارث میرسند.
استرس: مهمترین و شایعترین محرک میگرن.
خواب نامنظم: هم کمخوابی و هم پرخوابی میتواند حمله ایجاد کند.
تغییرات هورمونی در زنان: نوسانات سطح استروژن، به ویژه در دوران قاعدگی، بارداری و یائسگی، نقش بزرگی ایفا میکند. بسیاری از زنان میگرن قاعدگی را تجربه میکنند.
گرسنگی و کمآبی: حذف وعدههای غذایی و نوشیدن آب ناکافی.
برخی محرکهای غذایی از نظر علمی اثباتشده نیستند و ممکن است از فردی به فرد دیگر متفاوت باشند، اما رایجترین آنها عبارتند از:
نورهای شدید یا چشمکزن
صداهای بلند و مداوم
بوهای تند (مانند عطر، بنزین یا دود سیگار)
الکل (به ویژه شراب قرمز)
کافئین: هم ترک ناگهانی و هم مصرف بیش از حد آن.
غذاهای فراوری شده و حاوی مواد نگهدارنده مانند نیترات (در سوسیس و کالباس) و مونوسدیم گلوتامات (در غذای رستورانهای چینی و فستفودها).
شیرینیهای مصنوعی
هیچ آزمایش خون یا تصویربرداری خاصی برای تشخیص قطعی میگرن وجود ندارد. تشخیص بر اساس تاریخچه پزشکی و شرح حال دقیق بیمار توسط پزشک (معمولاً متخصص مغز و اعصاب) صورت میگیرد.
پزشک از شما میپرسد:
مشخصات درد (ضرباندار، یکطرفه و…)
شدت و فراوانی حملات
علائم همراه (تهوع، حساسیت به نور و…)
مدت زمان هر حمله
محرکهای احتمالی
سابقه خانوادگی
در موارد نادر، اگر علائم شما غیرعادی باشد یا پزشک به یک مشکل زمینهای دیگر (سردرد ثانویه) مشکوک شود، ممکن است آزمایشاتی مانند ام آر آی (MRI) یا سی تی اسکن را برای رد کردن سایر علل تجویز کند.
این جدول به شما کمک میکند به راحتی تفاوت این دو را تشخیص دهید:
| ویژگی | میگرن | سردرد تنشی |
|---|---|---|
| ماهیت درد | ضرباندار و کوبنده | فشار ثابت و خفیف، مانند یک نوار تنگ دور سر |
| موقعیت درد | معمولاً یک طرفه (پشت سر یا اطراف چشم) | دو طرفه، در پیشانی، شقیقهها یا پشت گردن |
| شدت درد | متوسط تا شدید؛ فرد از کار میافتد | خفیف تا متوسط؛ فرد معمولاً میتواند کار کند |
| علائم همراه | تهوع، استفراغ، حساسیت به نور و صدا | هیچکدام از این علائم را ندارد |
| مدت زمان | ۴ ساعت تا ۳ روز | ۳۰ دقیقه تا چند ساعت |
| علل شایع | عوامل ژنتیکی، هورمونی، محرکهای خاص | استرس، اضطراب، وضعیت بد بدن، کمخوابی |
درمان میگرن به دو دسته اصلی تقسیم میشود: درمان حین حمله و درمان پیشگیرانه.
این داروها در ابتدای حمله و برای کاهش علائم مصرف میشوند:
مسکنهای معمولی: ایبوپروفن، ناپروکسن یا آسپرین.
تریپتانها: داروهای تخصصی که مستقیماً روی عروق خونی مغز اثر میگذارند (مانند سوماتریپتان).
آنتیامتیکها (Anti-emetics): برای کنترل تهوع و استفراغ.
مسکنهای قویتر: در موارد بسیار شدید، ممکن است پزشک مسکنهای مخدر (اُپیوئید) تجویز کند که به دلیل خطر اعتیاد، باید با احتیاط فراوان مصرف شوند.
هشدار مهم: مصرف بیش از حد و خودسرانه مسکنها (بیش از ۱۰ روز در ماه) میتواند منجر به “سردرد ناشی از مصرف بیش از حد دارو” یا سردرد بازگشتی شود که چرخه معیوبی ایجاد میکند.
اگر حملات شما مکرر (بیش از ۴ حمله در ماه) یا بسیار شدید باشد، پزشک داروهای پیشگیرانه تجویز میکند:
بتابلاکرها: مانند پروپرانولول
داروهای ضدافسردگی: مانند آمیتریپتیلین
داروهای ضدتشنج: مانند توپیرامات یا والپروات سدیم
مکملها: منیزیم، کوآنزیم Q10 و ویتامین B2 (ریبوفلاوین) در مطالعات مختلف اثرات مثبتی نشان دادهاند.
داروهای جدید: داروهای ضد CGRP (مانند Fremanezumab) که به صورت تزریقی هستند و به طور خاص برای پیشگیری از میگرن طراحی شدهاند.
ثبت وقایع میگرن: یک “دفترچه خاطرات میگرن” داشته باشید و محرکها، زمان شروع و پایان حمله و علائم را ثبت کنید. این کار به شناسایی الگوهای شخصی شما کمک میکند.
مدیریت استرس: تمرین یوگا، مدیتیشن، تنفس عمیق و تکنیکهای ریلکسیشن.
برنامه منظم خواب: هر روز در ساعت مشخصی به رختخواب بروید و بیدار شوید.
ورزش منظم و ملایم: ورزشهای سنگین میتوانند محرک باشند، اما پیادهروی، شنا و یوگا بسیار مفید هستند.
رژیم غذایی سالم و منظم: از حذف وعدههای غذایی خودداری کنید و آب کافی بنوشید.
آیا میگرن درمان قطعی دارد؟
خیر، میگرن در حال حاضر درمان قطعی ندارد، اما با ترکیبی از داروهای پیشگیرانه، درمانهای حین حمله و مدیریت سبک زندگی، میتوان آن را به طور کامل کنترل کرد و تعداد و شدت حملات را به حداقل رساند.
شایعترین محرک شروع میگرن چیست؟
استرس و تغییرات هورمونی در زنان (مثل دوران قاعدگی) از شایعترین محرکهای شناختهشده میگرن هستند.
آیا سردرد میگرنی خطرناک است؟
در اکثر موارد خیر. اما اگر سردرد شما ناگهانی، بسیار شدید و متفاوت از حملات قبلی باشد یا با علائمی مانند تب، کاهش بینایی، گیجی شدید یا ضعف در اندامها همراه شود، باید فوراً به پزشک مراجعه کنید.
آیا مصرف خودسرانه مسکن برای میگرن اشکال دارد؟
بله، مصرف بیش از حد و خودسرانه مسکنها (بیش از ۱۰ روز در ماه) میتواند منجر به “سردرد بازگشتی” یا وابستگی به دارو شود که درمان میگرن را بسیار سختتر میکند.
آیا میگرن ارثی است؟
بله، زمینه ژنتیک در ابتلا به میگرن بسیار قوی است. اگر یکی از والدین شما به میگرن مبتلا باشد، احتمال ابتلای شما به طور قابل توجهی افزایش مییابد
میگرن یک بیماری عصبی پیچیده اما قابل کنترل است. همانطور که در این مقاله خواندیم، این بیماری فراتر از یک سردرد ساده است و میتواند با علائم مختلفی از جمله اختلالات بینایی، تهوع و حساسیت به محیط همراه باشد. کلید مدیریت موفقیتآمیز میگرن، “شناسایی” است: شناسایی محرکهای شخصی، شناسایی فازهای مختلف حمله و در نهایت، شناسایی بهترین روش درمانی متناسب با شرایط شما.
این مسیر تشخیص و درمان، نیازمند همراهی یک متخصص مجرب است. دکتر سیامک مرادی، فوق تخصص درد، با سالها تجربه در زمینه تشخیص و درمان انواع سردردهای مزمن و میگرن، میتوانند به شما کمک کنند تا با استفاده از پیشرفتهترین روشهای درمانی، بار این درد را از دوش خود بردارید و کیفیت زندگی خود را بازگردانید.
اگر شما یا یکی از عزیزانتان از سردردهای میگرنی رنج میبرید، همین امروز برای دریافت یک برنامه درمانی شخصیسازی شده اقدام کنید.
برای دریافت نوبت آنلاین و مشاوره با دکتر سیامک مرادی اینجا کلیک کنید.
این کلیک میتواند اولین قدم برای پایان دادن به دردهای شما باشد.
سلب مسئولیت: این مقاله تنها برای اهداف آموزشی و اطلاعرسانی تهیه شده است و جایگزین مشاوره یا درمان تخصصی پزشکی نیست. برای تشخیص و درمان میگرن، حتماً به یک پزشک مراجعه کنید.
عضو هیات مدیره انجمن درد ایران و عضو انجمن جهانی درد امریکا (IASP) می باشم. همچنین عضو کارگروه ستاد سلولهای بنیادی نهاد ریاست جمهوری نیز هستم. در حوزه های مختلف کنترل و درمان انواع دردهای بدن به بیماران و مراجعه کنندگان خدمات ارائه میکنم.