دیسکوژل برای چه کسانی مناسب است؟ این روش معمولاً برای بیمارانی مطرح میشود که به فتق یا بیرونزدگی دیسک بینمهرهای، بهویژه در ناحیه کمر، مبتلا هستند و با وجود درمانهای غیرجراحی همچنان درد یا علائم ناشی از تحریک ریشه عصبی دارند. بااینحال، صرف داشتن دیسک کمر بهمعنی مناسب بودن دیسکوژل نیست. اندازه و نوع فتق، وضعیت کانال نخاعی، میزان تخریب دیسک، علائم عصبی و نتیجه MRI همگی باید پیش از تصمیمگیری بررسی شوند. مطالعات انجامشده هم دیسکوژل را عمدتاً در بیماران انتخابشده با فتق کوچک تا متوسط و مقاوم به درمان محافظهکارانه بررسی کردهاند.
در این مقاله بررسی میکنیم چه افرادی میتوانند کاندید مناسب دیسکوژل باشند، چه شرایطی احتمال مناسب بودن این روش را بیشتر میکند و در چه مواردی انجام آن توصیه نمیشود. تا انتها با ما همراه باشید.
اگر میخواهید بدانید دیسکوژل چیست، باید بگوییم که دیسکوژل (DiscoGel) یک ماده ژلشده و رادیواُپک بر پایه اتانول است که از طریق یک سوزن و بهصورت تزریق داخل دیسک وارد میشود. این ماده به قسمت نرم و ژلهای داخل دیسک میرسد و میتواند به کاهش فشار داخل دیسک و در نتیجه کم شدن فشاری که به عصبهای اطراف وارد میشود، کمک کند. دیسکوژل در تصاویر پزشکی قابل مشاهده است (خاصیت رادیواُپک بودن ماده)؛ بههمیندلیل پزشک میتواند محل قرارگیری آن را هنگام انجام تزریق با دقت بیشتری کنترل کند.
دیسکوژل یک روش کمتهاجمی است و در برخی بیماران میتواند بهعنوان گزینهای بین درمانهای محافظهکارانه و جراحی مطرح شود؛ اما جایگزین همه انواع جراحی دیسک نیست. انتخاب بیمار اهمیت زیادی دارد و در صورت وجود فشردگی شدید عصب، قطعه آزادشده دیسک یا برخی مشکلات ساختاری، ممکن است روش دیگری ضرورت داشته باشد.
توجه داشته باشید که مناسب بودن بیمار تنها باید توسط متخصص درد، متخصص ستون فقرات یا جراح مغز و اعصاب و براساس معاینه و تصاویر MRI مشخص شود. بااینحال، معمولاً ویژگیهای زیر میتوانند در ارزیابی اینکه دیسکوژل برای چه کسانی مناسب است و اینکه آیا بیمار شرایط انجام دیسکوژل را دارد یا نه، اهمیت داشته باشند.
بخش مهمی از مطالعات دیسکوژل روی بیمارانی انجام شده که فتق دیسک کوچک یا متوسط داشتهاند. در یک مطالعه روی ۹۴ بیمار هم انتخاب بیماران براساس وجود فتق کوچک یا متوسط دیسک و پاسخ ندادن به درمان محافظهکارانه انجام شد. (PMC8138613)
در مقابل، فتق جداشده یا سکسترشده (sequestered) یا فتق کلسیفیه و استخوانیشده در برخی مطالعات بهعنوان معیار عدم ورود در نظر گرفته شده است (NIH). بنابراین اگر بیرونزدگی دیسک بسیار گسترده باشد یا ساختار دیسک بهشدت تخریب شده باشد، پزشک ممکن است دیسکوژل را گزینه مناسبی نداند.
درد کمر بهتنهایی لزوماً مشخصکننده اینکه دیسکوژل برای چه کسانی مناسب است، نیست. پزشک باید بررسی کند که آیا علائم بیمار با یافتههای تصویربرداری مطابقت دارد یا خیر. برای مثال، اگر بیمار درد تیرکشندهای در مسیر یک ریشه عصبی مشخص دارد و در MRI هم فتق دیسک در سطحی دیده میشود که میتواند همان ریشه را تحت فشار قرار دهد، ارتباط میان تصویر و علائم منطقیتر است. در مقابل، وجود یک بیرونزدگی دیسک در MRI بدون درد یا بدون علائم مرتبط، بهتنهایی دلیل کافی برای انجام دیسکوژل نیست.
MRI اطلاعات مهمی درباره شکل دیسک، میزان بیرونزدگی، وضعیت کانال نخاعی و ریشههای عصبی در اختیار پزشک قرار میدهد؛ اما این اطلاعات باید در کنار شرح حال و معاینه تفسیر شود.
این نکته اهمیت ویژهای دارد، زیرا تغییرات دیسک در MRI حتی در بعضی افراد بدون علامت هم دیده میشود. بنابراین «وجود فتق» و «علت بودن فتق برای درد» دو مفهوم یکسان نیستند. بههمیندلیل، MRI بهتنهایی برای تصمیمگیری کافی نیست و معاینه بالینی هم اهمیت دارد.
دیسکوژل معمولاً اولین انتخاب برای درمان فتق دیسک نیست. در بسیاری از موارد ابتدا روشهایی مانند دارو، اصلاح فعالیت، فیزیوتراپی و سایر درمانهای محافظهکارانه امتحان میشوند. برای نمونه، در یک مطالعه بالینی، بیمارانی وارد بررسی شدند که دستکم سه ماه به درمان محافظهکارانه پاسخ کافی نداده بودند (PMC6944373). بنابراین اگر علائم بیمار با درمانهای سادهتر در حال بهبود باشد، ممکن است هنوز نیازی به دیسکوژل وجود نداشته باشد.
وجود درد، گزگز یا بیحسی خفیف تا متوسط لزوماً مانع انجام دیسکوژل نیست و در برخی مطالعات چنین بیمارانی مورد بررسی قرار گرفتهاند. اما ضعف عضلانی قابلتوجه یا پیشرونده میتواند نشانه فشردگی جدی عصب باشد و نیاز به ارزیابی فوریتر برای درمان مناسب دارد. در یک کارآزمایی مربوط به دیسکوژل، ضعف حرکتی شدید و سندرم دماسبی جزو معیارهای خروج از مطالعه بودهاند.
دیسکوژل از طریق تزریق به فضای دیسک انجام میشود؛ بنابراین وضعیت ساختاری دیسک اهمیت زیادی دارد. اگر دیسک بیش از حد تخریب شده یا ارتفاع آن بهشدت کاهش یافته باشد، ممکن است این روش مناسب نباشد. برای مثال، در یکی از مطالعات، کاهش بیش از ۶۰ درصدی ارتفاع دیسک از معیارهای عدم ورود بیمار به درمان با دیسکوژل بوده است.
در جدول زیر میتوانید پاسخ به این سؤال را که دیسکوژل برای چه کسانی مناسب است، در یک نگاه مشاهده کنید.
| شرایط بیمار | وضعیت برای دیسکوژل | توضیح |
| فتق دیسک کوچک تا متوسط | معمولاً مناسب | یکی از شرایطی است که میتواند فرد را به کاندید مناسب تبدیل کند. |
| درد تیرکشنده به پا ناشی از فتق دیسک | قابل بررسی | در صورتی که علائم با یافتههای MRI مطابقت داشته باشد. |
| عدم پاسخ کافی به درمان محافظهکارانه | به نفع انجام | معمولاً پیش از دیسکوژل، درمانهای غیرجراحی امتحان میشوند. |
| هماهنگی MRI و علائم بالینی | به نفع انجام | نشان میدهد که احتمالاً دیسک مشاهدهشده در MRI با علائم بیمار مرتبط است. |
| ضعف شدید یا پیشرونده عضلانی | معمولاً نامناسب | میتواند نشانه فشار قابلتوجه روی عصب باشد و به ارزیابی فوری نیاز دارد. |
| قطعه آزادشده دیسک | معمولاً نامناسب | دیسکوژل ممکن است برای رفع فشار ناشی از قطعه جداشده کافی نباشد. |
| تنگی شدید کانال یا فورامن | ممکن است مناسب نباشد | اگر فشار عصبی شدید باشد، ممکن است درمان دیگری لازم باشد. |
| تخریب شدید دیسک | ممکن است نامناسب باشد | وضعیت ساختاری دیسک در انتخاب این روش اهمیت دارد. |
| بارداری | منع انجام | طبق دستورالعمل محصول، دیسکوژل در دوران بارداری نباید استفاده شود. |
| حساسیت به اجزای دیسکوژل | منع انجام | حساسیت شناختهشده به ترکیبات محصول از موارد منع استفاده است. |
حالا که دانستید دیسکوژل برای چه کسانی مناسب است، در این بخش به بررسی مواردی میپردازیم که نباید دیسکوژل انجام دهند. موارد منع دیسکوژل را میتوان به دو گروه تقسیم کرد: موارد منع قطعی یا مشخصشده در دستورالعمل محصول و شرایطی که بهدلیل وضعیت ستون فقرات، ممکن است پزشک انجام دیسکوژل را مناسب نداند.
افرادی که به یکی از اجزای دیسکوژل حساسیت شناختهشده دارند، نباید این روش را انجام دهند. حساسیت به ترکیبات محصول در دستورالعمل رسمی آن بهعنوان یکی از موارد منع استفاده ذکر شده است.
طبق دستورالعمل رسمی DiscoGel، استفاده از این محصول در دوران بارداری ممنوع است. بنابراین اگر بیمار باردار است یا احتمال بارداری وجود دارد، باید پیش از انجام پروسیجر این موضوع را به پزشک اطلاع دهد.
دستورالعمل محصول، استفاده از دیسکوژل را برای بیمارانی که دیسک بینمهرهای نابالغ دارند، از جمله کودکان، توصیه نمیکند.
کلسیفیکاسیون یا استخوانی شدن فتق هم در برخی مطالعات از موارد منع ورود بوده است. در این حالت، بخش بیرونزده دیسک حالت سفت و سخت پیدا میکند و ممکن است به درمان با دیسکوژل پاسخ مناسبی ندهد. بنابراین، بررسی دقیق MRI برای تشخیص این وضعیت و انتخاب روش درمانی مناسب اهمیت دارد.
هرچه دیسک بیشتر تخریب شده و ارتفاع آن کاهش یافته باشد، ممکن است دیسکوژل گزینه مناسبی نباشد. در یک کارآزمایی، کاهش بیش از ۶۰ درصدی ارتفاع دیسک بهعنوان یکی از معیارهای عدم ورود به مطالعه در نظر گرفته شده بود.
اگر بخشی از دیسک از محل اصلی خود جدا شده و به داخل کانال نخاعی مهاجرت کرده باشد، تزریق داخل دیسک لزوماً نمیتواند مشکل ایجادشده را برطرف کند. وجود قطعه آزادشده دیسک در MRI در چند مطالعه بهعنوان معیار عدم انتخاب بیمار برای دیسکوژل در نظر گرفته شده است.
گاهی مشکل اصلی بیمار فقط بیرونزدگی دیسک نیست و تنگی کانال نخاعی یا فورامن هم وجود دارد. در چنین شرایطی، کاهش حجم هسته دیسک ممکن است برای رفع فشار عصبی کافی نباشد. در یکی از مطالعات بالینی، تنگی کانال نخاعی جزو معیارهای خروج بیمار بوده است.
ضعف قابلتوجه یا پیشرونده پا، اختلالات جدی حرکتی یا علائم مشکوک به سندرم دماسبی از شرایطی هستند که نیاز به ارزیابی فوری دارند. در چنین مواردی نباید تنها با هدف اجتناب از جراحی بهسراغ دیسکوژل رفت. در کارآزماییهای مربوط به دیسکوژل هم سندرم دماسبی و ضعف حرکتی شدید در گروه موارد عدم انتخاب قرار گرفتهاند.
سابقه جراحی در همان سطح از دیسک میتواند روی انتخاب روش تأثیر بگذارد. برای مثال، سابقه جراحی در همان سطح در برخی مطالعات از معیارهای خروج بیمار بوده است.
این موضوع بهمعنی ممنوع بودن دیسکوژل برای هر فردی که قبلاً جراحی ستون فقرات داشته نیست؛ بلکه تصمیم باید براساس سطح موردنظر، نوع جراحی قبلی و وضعیت فعلی دیسک گرفته شود.
هر روش تزریقی داخل دیسک با خطر عفونت همراه است و عفونت دیسک یا دیسکیت نیز بهعنوان یکی از عوارض احتمالی دیسکوژل گزارش شده است.
بنابراین وجود عفونت فعال یا شرایطی که احتمال عفونت را بالا ببرد باید پیش از انجام پروسیجر بررسی و در صورت وجود، ابتدا مدیریت شود.
خیر. وجود دیسک کمر بهتنهایی نشانه مناسب بودن دیسکوژل نیست. بسیاری از تغییرات دیسک که در MRI دیده میشوند ممکن است بدون علامت باشند یا منشأ اصلی درد بیمار نباشند. برای تصمیمگیری در مورد انجام دیسکوژل برای دیسک کمر، معمولاً باید چند موضوع زیر در کنار یکدیگر بررسی شوند:
بههمیندلیل، ممکن است دو بیمار با گزارش MRI مشابه، به دو درمان متفاوت نیاز داشته باشند.
در بررسی این موضوع که دیسکوژل برای چه کسانی مناسب است، این پرسش مهم هم ممکن است مطرح شود. پاسخ به این سؤال به علت سیاتیک بستگی دارد. سیاتیک یک تشخیص واحد نیست؛ بلکه به مجموعهای از علائم ناشی از تحریک یا فشار بر ریشههای عصبی در ناحیه کمر گفته میشود. فتق دیسک یکی از علل آن است، اما تنها علت هم نیست.
اگر سیاتیک در اثر فتق دیسک کمری ایجاد شده باشد و یافتههای MRI، علائم و معاینه با یکدیگر مطابقت داشته باشند، دیسکوژل برای سیاتیک ممکن است در برخی بیماران منتخب بهعنوان یک گزینه کمتهاجمی بررسی شود. مطالعاتی هم دیسکوژل را در بیماران مبتلا به سیاتیک ناشی از فتق دیسک و مقاوم به درمان محافظهکارانه بررسی کردهاند.
اما اگر علت سیاتیک مثلاً تنگی شدید کانال، برخی مشکلات مفاصل ستون فقرات، بیماریهای دیگر یا فشردگی عصبی قابلتوجه باشد، نمیتوان صرفاً با تشخیص «سیاتیک» نتیجه گرفت که دیسکوژل مناسب است. ابتدا باید علت سیاتیک مشخص شود؛ سپس روش درمان انتخاب شود.
در یک بیمار مناسب، معمولاً مسیر درمان به این شکل بررسی میشود:
بنابراین، در بررسی این موضوع که دیسکوژل برای چه کسانی مناسب است، باید بگوییم که دیسکوژل در برخی بیماران میتواند در مرحلهای مطرح شود که درمانهای غیرجراحی نتیجه کافی ندادهاند، اما هنوز شرایط بیمار طوری نیست که جراحی باز یا روش جراحی دیگری انتخاب اصلی باشد. مطالعات هم دیسکوژل را عمدتاً در بیماران انتخابشده و مقاوم به درمان محافظهکارانه بررسی کردهاند.
البته اگر بیمار دچار ضعف عصبی قابلتوجه، سندرم دماسبی، فتق جداشده یا فشار شدید و ساختاری روی عصب باشد، ممکن است درمان جراحی یا مداخله دیگری اولویت پیدا کند.
پیش از تصمیمگیری در مورد اینکه دیسکوژل برای چه کسانی مناسب است، پزشک معمولاً موارد زیر را بررسی میکند:
خیر. بهتر است دیسکوژل را یک گزینه درمانی برای بیماران منتخب در نظر گرفت، نه جایگزین همیشگی جراحی.
نتایج مطالعات انجامشده امیدوارکننده بودهاند، اما شواهد موجود هنوز به انتخاب دقیق بیمار وابسته است و مطالعات هم از نظر طراحی و جمعیت مورد بررسی متفاوت هستند. برای مثال، یک مطالعه پیگیری روی بیماران مبتلا به فتق کوچک یا متوسط، نتایج مطلوبی از نظر کاهش درد گزارش کرده است؛ بااینحال، خود پژوهشگران بر اهمیت انتخاب مناسب بیمار تأکید کردهاند. بنابراین اگر پزشک پس از بررسی MRI و معاینه تشخیص دهد که فشار عصبی شدید یا مشکل ساختاری قابلتوجه وجود دارد، ممکن است دیسکوژل انتخاب مناسبی نباشد.
سخن پایانی
دیسکوژل برای چه کسانی مناسب است؟ کاندید مناسب دیسکوژل معمولاً بیماری است که فتق دیسک علامتدار، بهخصوص فتق کوچک تا متوسط، دارد، علائم او با یافتههای MRI مطابقت دارد، به درمان محافظهکارانه پاسخ کافی نداده و درعینحال دچار شرایطی مانند فتق جداشده، تنگی شدید، ضعف عصبی قابلتوجه یا سندرم دماسبی نیست.
توجه داشته باشید که دیسکوژل یک پروسیجر پزشکی است و این مقاله جایگزین معاینه و بررسی MRI توسط پزشک نیست. همچنین معیارهای انتخاب بیمار ممکن است بسته به سطح دیسک، شدت علائم، وضعیت عصبی و پروتکل مرکز درمانی متفاوت باشد.
اگر با کمردرد، سیاتیک یا فتق دیسک مواجه هستید و میخواهید بدانید آیا دیسکوژل برای شرایط شما مناسب است یا خیر، ارزیابی دقیق توسط متخصص درد اهمیت زیادی دارد. دکتر سیامک مرادی، فوق تخصص درد، با بررسی علائم، معاینه و تصاویر MRI میتواند وضعیت دیسک و گزینههای درمانی مناسب را ارزیابی کند. برای دریافت مشاوره و بررسی شرایط خود میتوانید با مطب دکتر مرادی تماس بگیرید.
سؤالات متداول
ممکن است در بعضی سالمندان قابلبررسی باشد، اما سن بهتنهایی معیار کافی نیست. وضعیت عمومی، شکل فتق، میزان تخریب دیسک، تنگی کانال و شرایط عصبی باید ارزیابی شوند.
بله. دیسکوژل تضمین نمیکند که بیمار هیچگاه به جراحی نیاز پیدا نخواهد کرد. در پروتکل یک کارآزمایی بالینی هم برای بیمارانی که دیسکوژل دریافت میکردند، در صورت درد غیرقابلکنترل یا عارضه امکان جراحی پیشبینی شده بود.
خیر. MRI اطلاعات بسیار مهمی فراهم میکند، اما بهتنهایی کافی نیست. شرح حال، معاینه عصبی، شدت و مدت درد، پاسخ به درمانهای قبلی و بررسی علائم هشدار هم باید در تصمیمگیری دخالت داشته باشند. حتی بعضی یافتههای MRI که در مطالعات با نتیجه درمان ارتباط داشتهاند، بهتنهایی معیار قطعی انتخاب بیمار نیستند.
بله، استفاده از دیسکوژل در برخی مطالعات مربوط به فتق دیسک گردن هم بررسی شده است؛ اما شرایط انتخاب بیمار در ناحیه گردن میتواند با کمر متفاوت باشد. برای مثال، وجود میلوپاتی یا تنگی شدید در یک مطالعه از معیارهای عدم ورود بوده است.
شدید بودن دیسک بهتنهایی معیار دقیقی نیست. پزشک باید نوع فتق، میزان کاهش ارتفاع دیسک، شدت فشار عصبی، وضعیت عصبی و سایر یافتههای تصویربرداری را بررسی کند. کاهش شدید ارتفاع دیسک یا فتقهای سکسترشده (Sequestered disc) در برخی پروتکلهای پژوهشی از معیارهای عدم ورود بودهاند.
خیر. نوع فتق، محل آن، میزان تخریب دیسک، شدت علائم، وضعیت عصبی و پاسخ بیمار به درمانهای قبلی همگی میتوانند در تصمیمگیری نقش داشته باشند.
عضو هیات مدیره انجمن درد ایران و عضو انجمن جهانی درد امریکا (IASP) می باشم. همچنین عضو کارگروه ستاد سلولهای بنیادی نهاد ریاست جمهوری نیز هستم. در حوزه های مختلف کنترل و درمان انواع دردهای بدن به بیماران و مراجعه کنندگان خدمات ارائه میکنم.
آخرین نظرات